JAN HENDERIKSE

Monday, 07 May 2012 00:00

Tentoonstelling 12 mei - 9 juni

BRICOLAGES by JAN HENDERIKSE

 

Van alle 'harde' Nul-kunstenaars is Jan Henderikse nog steeds de meest inspirerende.
In haar recensie van de expositie Nul=0 in het Stedelijk Museum Schiedam (NRC, 18.10.11, Rebellen van Nul nog altijd actueel) typeert Lucette ter Borg Jan Henderikse als meesterbricoleur.

Meesterbricoleur, je zou het kunnen vertalen als meesterknutselaar. 'Bricolage' is min of meer een begrip geworden in de Beeldende Kunst, dat verwijst naar de creatie van een kunstwerk door samenstelling en compositie van een veelheid aan objecten, spulletjes, prullaria, zo je wilt.
Rauschenberg verwerkt in de jaren '60 materialen uit de olie- en autoindustrie: 'gluts' noemde hij ze. Van Kienholz hopen we binnenkort in het Stedelijk Museum weer de 'Beanery' te kunnen zien, het uit 'bricolages' gecreëerde café-interieur.
Arman, César, Tinguely, Mark Brusse, Tony Cragg. Allen verwerkten objecten, materialen, spullen, dingen, tot sculpturen of 'schilderijen aan de wand'.

Jan Henderikse – meesterbricoleur. Henderikse neemt deze ere-titel graag aan en stelt voor om zijn tentoonstelling bij Borzo ook te betitelen als BRICOLAGES.

 

Bricolages 2012, 100 x 100 cm

 

Henderikse is in 1960 mede-oprichter van de Nederlandse Nul-beweging, samen met Armando, Henk Peeters en Jan Schoonhoven. Nul op zijn beurt, maakte weer deel uit van een grotere Europese beweging met geestverwanten, vrienden vaak, zoals Uecker, Mack, Piene (Zero), Fontana, Manzoni en Yves Klein.
Een onpersoonlijk handschrift, de verwerping van het traditionele schilderij, het gebruik van allerhande materialen en het seriële karakter, vormen de rode draad, de trait d'union, tussen de diverse verwante kunstenaars in Duitsland, Italië, Frankrijk en Nederland.

Wit kurkenreliëf 2012, 61 x 61 cm

Henderikse is zeer consequent en standvastig gebleven in de afgelopen 50 jaar. Na een korte periode, eind jaren '50, informeel te hebben geschilderd, zweert hij in 1960 penseel en doek af en componeert, assembleert, 'schildert', vanaf de Nul-periode enkel nog met bestaande materialen. Munten- en kurkenreliëfs maakt hij, maar ook tableaux met gevonden voorwerpen en met in New Yorkse 'cheap stores' gekochte speelgoedjes, kitsch....

Deze waardeloze prullaria wordt in de handen van Henderikse kunst. Door de ordening die hij aanbrengt, door het ritme, de herhaling en het seriële karakter ontstaan 'schilderijen' die juist daardoor een zekere esthetiek bezitten.
Henderikse verstopt geen politieke of maatschappij-kritische boodschappen in zijn reliëfs. Of het zou moeten zijn dat zelfs de meest ordinaire of banale produkten van de consumptie-maatschappij door manipulatie en ordening van de kunstenaar tot kunst worden verheven.

Vorig jaar verscheen bij Hatje Cantz de voortreffelijke monografie over Jan Henderikse, 'Acheiropoita' (niet door mensenhanden gemaakt).
De tentoonstelling bij Borzo omvat werken van Henderikse van 1957 tot heden. Monografie en tentoonstelling tonen hoe bewonderenswaardig standvastig, consequent én actueel deze meesterbricoleur een indrukwekkend oeuvre heeft gecreëerd tot op de dag van vandaag.

Paul van Rosmalen
Amsterdam, april 2012

 

Foto's van de opening genomen door Sherman De Jesus.

 

Onder de afbeeldingen een tekst geschreven door Antoon Melissen:
Street credibility
Realisme volgens Jan Henderikse

  Inkt tekening 1957, 36.5 x 55 cm

 

PP3c 1965, 61 x 61 cm

 

Numberplates 1995, 56.5 x 66.5 cm

 

Champagnekurken reliëf 2012, 61 x 61 cm

 

1cts Antil. 2007, 24 x 30 cm

 

Pretu 2012, 61 x 61 cm

 

1cts NL 2007, 30 x 30 cm

 

Kurkenrelief 10x10 2012 61 x 61 cm

 

Xenius 2010, 50 x 40 cm

 

Rond kurkenrelief 2012 100 x 100 cm

 

NUL neon 1991/2012 18 x 24 x 9 cm

 

Zwart centenreliëf 2007, 20 x 50 cm

 

267.18 c.1959, 77 x 28 cm

 

Antilliaanse munten 1968, 115 x 115 cm

(Literatuur: Renate Wiehager & Antoon Melissen Jan Henderikse-Acheiropoieta nr.a.174, ill.p. 303)

 

In etalage: Inkt tekening 1957; Rond kurkenreliëf 2012, 2 cents pakketjes, 2012

 

Video  All is Light/Alles is Licht Jan Henderikse, 2002 (by Sherman de Jesus)

 

Street credibility
Realisme volgens Jan Henderikse
door Antoon Melissen

 

Geschiedschrijving neigt naar het aanbrengen van orde en systematiek, rubriceert en zet graag 'de hekken om de wei'. In het geval van Jan Henderikse (Delft, 1937) blijkt dat echter zo eenvoudig nog niet. Henderikse is de personificatie van 'de vreemde eend in de bijt', roeit al ruim vijftig jaar met licht-demonisch genoegen tegen de stroom in. "Jan Henderikse, die is zo moeilijk te begrijpen", aldus Wim Beeren tijdens zijn directoraat van het Amsterdamse Stedelijk Museum: "Je verwacht een assemblage, en dan opeens komt hij toch met een beeld of een portret."

Henderikses werk wortelt in een kunsthistorische traditie die onlosmakelijk verbonden is met de jaren zestig, met het Franse Nouveau Réalisme, de Engelse en Amerikaanse Pop Art en de internationale ZERO-beweging. Het zijn 'klusteringen' van gelijkgezinden met eigen voorkeuren, stokpaardjes en accenten, al deelden zij hun onvoorwaardelijke liefde voor de verlokkende wereld van consumentenwaren en moderne materialen. Ook voor Henderikse, begin jaren zestig samen met Armando, Henk Peeters en Jan Schoonhoven exposerend onder de naam 'Nul', had de persoonlijk-geladen lyriek van het ambachtelijk vervaardigde kunstwerk afgedaan: het commentaarloos isoleren en annexeren van de alledaagse werkelijkheid verdrong traditionele materialen als verf en brons en 'compositie' in conventionele zin. De Nul-kunstenaar componeerde liever in 'Reihungen' zoals Henderikses vriend en mentor Jan Schoonhoven dat noemde, in 'rijtjes en rasters' die individueel-geladen expressie en emotie uitschakelden. Jan Henderikse vond eind jaren vijftig echter al zijn eigen methode: "Ik houd niet van verhaaltjes en dus plak ik er gewoon lustig op los!"

In de roemruchte tentoonstelling Nieuwe Realisten in het Gemeentemuseum te Den Haag in 1964 toonde Henderikse een Kijkkast, een kist van een meter bij een meter, volgeplakt met wat hem maar voor de voeten kwam, zo lijkt het. Het werk veroorzaakte een rel nadat de burgemeester van Den Haag tijdens de opening van de tentoonstelling in Henderikses assemblage een foto van een pin-up ontdekte. Het was een tikkeltje teveel 'realisme' voor het Gemeentemuseum, dat de afbeelding enkele dagen later afplakte met een advertentie voor doperwten. "Een Van Gogh ga je toch ook niet bijwerken als de kleuren je niet aanstaan!" repliceerde een verontwaardigde Henderikse vanaf Curaçao, en trok het werk terug uit de tentoonstelling.

Ook Henderikses nieuwste assemblages uit 2011 en 2012 confronteren ons met wat we zo vaak over het hoofd zien – en soms zelfs liever negeren; het zijn getuigenissen van hedendaags consumentisme maar evengoed van wat ons drijft, van de onverzadigbare honger naar spullen en dingen. Wat zijn voorliefde voor 'niet-artistieke' materialen betreft – Henderikse zelf zal zich pertinent níet kunnen vinden in deze typering van doppen, kurken en bontgekleurde bric-à-brac – lijkt er anno 2012 niet veel veranderd: waar 'collega's' soms gedesillusioneerd terugkeerden naar brons en verf, assembleert Jan Henderikse er nog steeds lustig op los. 'Meesterbricoleur' noemt Lucette ter Borg hem oktober 2011 in een bespreking voor NRC Handelsblad van de Nul-tentoonstelling in het Stedelijk Museum Schiedam. En zoals Henderikse in 1961 al schrijft zich het Wilhelmus toe te willen eigenen – "Het is een kunstwerk van Jan Henderikse wanneer ik dat zeg" – zo zet hij ook Ter Borgs predikaat 'meesterbricoleur' met schwung en geestdrift in als een talige ready-made voor zijn tentoonstelling bij Borzo. I found a picture of you, those were the happiest days of my life is de titel van een kunstenaarsboek van Henderikse uit 1983, en ook deze woorden – regels uit een 'songtext' van de Amerikaanse rockgroep The Pretenders – komen 'van de straat', dienden zich aan als een 'echte Jan Henderikse'. Schoonheid ligt overal op de loer, zo blijkt – al is het weinigen gegeven deze zo scherp en compromisloos te registreren als Jan Henderikse.

 

Op onze website www.borzo.com staat de bladerbare PDF Borzo nieuws #27 over Jan Henderikse

BORZO nieuws # 27 - Bricolages by Jan Henderikse 

 

 

 

 

 

 

 

Go back to the Borzo Blog homepage